Chiếu Sáng Thông Minh Đang Trở Thành Xu Hướng Được Nhiều Gia Đình Quan Tâm
Tuần trước, một khách hàng hỏi vì sao đèn chiếu sáng thông minh mới lắp cứ tự bật lúc nửa đêm. Hoá ra cảm biến chuyển động đặt quá gần cửa sổ. Nó bắt nhầm ánh đèn xe chạy ngoài đường. Chuyện nhỏ vậy thôi, nhưng nói lên một điều lớn hơn. Nhà nào cũng đang dần có thiết bị thông minh, còn hiểu đúng cách nó hoạt động lại là chuyện khác.
Đèn thông minh bây giờ không chỉ để bật tắt bằng điện thoại. Nó tự đổi màu ánh sáng theo giờ trong ngày. Nó cũng ghi nhớ thói quen sinh hoạt của cả nhà, còn báo cho chủ nhà khi có người ra vào bất thường. Với nhiều gia đình, đây thường là món đồ thông minh đầu tiên họ mua.
Lý do đơn giản: dễ lắp, giá không quá cao, hiệu quả thấy được ngay tuần đầu. Vấn đề nằm ở chỗ khác. Phần lớn người dùng vẫn nghĩ đèn thông minh chỉ có mỗi chức năng hẹn giờ hoặc đổi màu cho vui mắt. Công nghệ thực tế đã đi xa hơn nhiều so với hình dung đó.
Chúng tôi làm việc với không ít gia đình mới lắp đặt. Chúng tôi thấy rõ khoảng cách giữa thứ họ tưởng mình đang mua, và thứ thiết bị thực sự làm được. Một sai lầm khá phổ biến chúng tôi hay gặp là khách mua nhầm dòng đèn cũ vì nhìn hình không phân biệt được.
Nhiều mẫu bán trên sàn thương mại điện tử vẫn gắn mác “thông minh”. Nhưng thực chất chỉ đổi màu bằng remote hồng ngoại, không kết nối được Wi-Fi hay app. Trước khi mua, cứ hỏi thẳng người bán thiết bị dùng giao thức gì. Hỏi luôn xem có đồng bộ được với trợ lý ảo như Google Home hay không. Biết rõ ngay từ đầu giúp tránh cảnh mua về mới phát hiện mình chọn nhầm.
Đèn Nhà Đang Học Cách Tự Ra Quyết Định Thay Vì Chỉ Bật Tắt
Xu hướng rõ nhất mà chúng tôi thấy trong hai năm gần đây là đèn biết tự điều chỉnh theo ánh sáng tự nhiên. Cảm biến ánh sáng gắn trong bóng đèn, hoặc trên trần, đo độ sáng ngoài trời theo thời gian thực. Khi trời âm u, đèn tự tăng cường độ. Khi nắng chiều rọi vào phòng, đèn tự giảm bớt để mắt không bị chói.
Nói dễ hiểu, đây là cách đèn “nhìn” thay cho việc chủ nhà phải nhớ chỉnh tay. Cùng lúc đó, đèn cũng bắt đầu học thói quen sinh hoạt. Một số dòng đèn ghi lại giờ giấc cả nhà hay bật đèn phòng bếp, phòng ngủ. Rồi nó tự đề xuất lịch chiếu sáng phù hợp.
Ví dụ nhà quen bật đèn phòng khách lúc 18h30 và tắt gần 23h. Hệ thống sẽ tự lặp lại nhịp đó sau khoảng hai tuần theo dõi, trừ khi chủ nhà can thiệp thủ công. Một hướng khác ít người để ý là công nghệ ánh sáng theo nhịp sinh học, hay circadian lighting.
Nói dễ hiểu, đèn tự chuyển từ ánh sáng trắng xanh ban ngày sang ánh vàng ấm về đêm. Cách này mô phỏng đúng nhịp mặt trời lên xuống. Nó giúp cơ thể giữ đồng hồ sinh học tự nhiên, đặc biệt hữu ích với người làm việc trong nhà cả ngày. Một vài dòng đèn cao cấp trong nước đã hỗ trợ sẵn tính năng này, mức giá nhỉnh hơn đèn thường khoảng 30-40%.
Tính năng thứ hai đáng chú ý không kém là cảm biến chuyển động, loại PIR hoặc radar sóng milimet tuỳ dòng sản phẩm. Đèn hành lang, nhà vệ sinh, cầu thang giờ hay tích hợp sẵn cảm biến này. Đèn chỉ sáng khi có người, tắt sau một khoảng thời gian không chuyển động. Thời gian đó thường chỉnh được từ 30 giây đến vài phút.
Theo khảo sát nội bộ của đội ngũ chúng tôi ở vài dự án nhà phố gần đây, khu vực này tiết kiệm rõ rệt. Rõ nhất là hành lang và cầu thang. Con số ghi nhận được là khoảng 20-30% điện năng chiếu sáng. So với công tắc thường, đèn không còn cảnh bật cả đêm rồi quên tắt. Một lỗi khác chúng tôi hay phải xử lý là cảm biến đặt sai vị trí.
Điều đó khiến đèn báo động liên tục, hoặc ngược lại không nhận diện được người. Cảm biến PIR nên đặt cách sàn khoảng 2-2,4 mét, tránh hướng thẳng ra cửa sổ hoặc luồng gió điều hoà. Cả ánh đèn xe lẫn luồng khí nóng lạnh đều có thể khiến cảm biến hiểu nhầm là có chuyển động.
Kinh nghiệm của đội ngũ chúng tôi là nên thử cảm biến trong 2-3 ngày trước khi cố định vị trí. Sau đó chỉnh độ nhạy dần cho tới khi vừa ý. Vài điểm kỹ thuật đáng nhớ trước khi chọn mua, theo kinh nghiệm lắp đặt thực tế của chúng tôi:
- Đèn dùng giao thức Zigbee hoặc Wi-Fi đều được. Nhưng Zigbee thường ổn định hơn khi nhà có trên 10 bóng, vì không chiếm băng thông router.
- Nhiệt độ màu, tức thông số Kelvin, nên chọn loại chỉnh được từ khoảng 2700K đến 6500K. Vậy là vừa có ánh vàng ấm buổi tối, vừa có ánh trắng làm việc ban ngày.
- Giá tham khảo cho bóng đèn thông minh phổ thông khoảng 250.000-700.000 đồng một bóng. Bộ điều khiển trung tâm loại tốt có thể từ 1,5 đến 3 triệu đồng.
Điều thú vị là kiểu tư duy “để máy tự quyết định thay vì con người canh chỉnh tay”. Nó không chỉ diễn ra trong nhà ở. Ở quy mô doanh nghiệp, chúng tôi từng viết khá kỹ về xu hướng ứng dụng AI giúp vận hành doanh nghiệp thông minh hơn. Nguyên lý nền tảng khá giống nhau: thu thập dữ liệu thói quen, rồi để hệ thống tự đề xuất hành động phù hợp.
Khi Ánh Sáng Tự Biết Điều Chỉnh, Không Gian Sống Đổi Khác Thật
Một gia đình ở quận Bình Thạnh mà chúng tôi hỗ trợ lắp đặt hồi đầu năm là ví dụ khá rõ. Nhà có ông bà lớn tuổi hay dậy sớm, còn hai vợ chồng trẻ làm việc tới khuya. Trước đây cả nhà dùng chung một công tắc tổng cho khu bếp.
Ai dậy sớm bật đèn sáng trưng cũng đánh thức luôn người đang ngủ phòng bên cạnh. Sau khi đổi sang đèn thông minh chia vùng, mỗi khu vực tự bật độ sáng và màu ánh sáng riêng theo khung giờ. Chuyện đó không còn xảy ra nữa.
Cái hay không nằm ở việc nhà “hiện đại hơn” theo kiểu khoe công nghệ. Nó nằm ở chỗ mỗi người trong nhà được sống theo nhịp sinh hoạt riêng, mà không ai phải nhường ai. Ông bà dậy sớm có đèn bếp ánh vàng dịu, không chói mắt. Vợ chồng trẻ về khuya có đèn hành lang tự sáng vừa đủ nhìn đường, tắt ngay khi qua khỏi khu vực đó.
Về mặt chi phí, phần tiết kiệm điện thường đến từ việc đèn không còn sáng oan những lúc không ai dùng. Với các phòng ít người qua lại như kho, ban công, chỗ để đồ, mức tiết kiệm có thể lên đến 30-40%. So với bóng đèn thường bật cả buổi tối, đây là khoản chênh không nhỏ.
Dù vậy, chúng tôi luôn khuyên khách đừng đổi nguyên nhà cùng một lúc. Cách làm hợp lý hơn là lắp thử ở một hai khu vực hay dùng nhất. Đo mức tiết kiệm thật trong khoảng một tháng, rồi mới quyết định mở rộng. Chúng tôi từng phân tích cách tiếp cận này trong một bài viết riêng. Bài đó bàn về cách đo hiệu quả công nghệ trước khi mở rộng đầu tư, vốn viết cho doanh nghiệp. Nguyên tắc thử nhỏ trước khi làm lớn áp dụng được cho cả việc nâng cấp nhà ở.
Một tình huống khác chúng tôi từng gặp là nhà lắp đèn của ba bốn thương hiệu khác nhau. Mỗi loại lại cần một app riêng. Kết quả là cả nhà phải mở tới bốn ứng dụng chỉ để tắt hết đèn trước khi ngủ. Vậy là mất hết cái tiện lợi ban đầu.
Nếu định lắp dần theo từng đợt, tốt nhất nên chọn trước một hệ sinh thái. Ví dụ đều theo chuẩn Zigbee, kết nối qua một hub trung tâm. Nhờ vậy sau này thêm thiết bị mới vẫn gom về một chỗ điều khiển.
Ngoài chuyện tiện nghi và tiết kiệm, đèn thông minh còn có một lợi ích ít người nhắc tới. Đó là giả lập cảnh nhà có người khi cả gia đình đi vắng dài ngày. Hệ thống có thể tự bật tắt đèn phòng khách, phòng ngủ theo giờ ngẫu nhiên trong vài tuần liền. Người ngoài nhìn vào sẽ khó đoán được nhà đang trống.
Với những gia đình hay về quê dịp lễ Tết, đây là cách phòng trộm rẻ và dễ làm. Còn dễ hơn nhiều so với lắp thêm camera an ninh. Nhiều khách hàng của chúng tôi vừa nâng cấp nhà ở, vừa kinh doanh nhỏ tại nhà. Chẳng hạn bán hàng online ngay trong không gian sống.
Với nhóm này, chúng tôi hay gợi ý đầu tư song song. Một bên là ánh sáng thông minh cho ngôi nhà, một bên là thiết kế website bán hàng chuyên nghiệp cho kênh kinh doanh online. Cả hai đều là khoản đầu tư công nghệ nhỏ, nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới trải nghiệm hằng ngày. Một bên là của gia đình, một bên là của khách mua hàng.
Bắt Đầu Từ Đâu Nếu Gia Đình Bạn Muốn Đổi Sang Đèn Thông Minh
Nếu phải chọn một lời khuyên duy nhất, chúng tôi sẽ nói thế này: đừng mua theo phong trào. Hãy mua theo khu vực bạn thật sự cần. Bắt đầu ở nơi cả nhà qua lại nhiều nhất, chẳng hạn phòng khách, hành lang, hoặc khu bếp. Rồi quan sát thói quen sử dụng trong vài tuần trước khi mở rộng sang phòng khác.
Với ngân sách khoảng 2-3 triệu đồng, một gia đình thường đủ để đổi 4-5 bóng đèn khu vực chính. Cộng thêm một cảm biến chuyển động là đủ để cảm nhận rõ sự khác biệt trước khi đầu tư thêm. Cách làm theo từng giai đoạn như vậy khá giống lộ trình ứng dụng công nghệ theo từng giai đoạn. Nhiều đội nhóm doanh nghiệp cũng đang áp dụng kiểu này. Nó giúp bạn tránh cảnh bỏ tiền triệu ra rồi phát hiện thiết bị không hợp với nếp sống của nhà mình.
Ánh sáng thông minh không phải khoản đầu tư quá lớn. Nhưng nó thay đổi cảm giác sống trong nhà mỗi ngày, theo cách khó nhận ra ngay từ đầu. Đội ngũ chúng tôi vẫn hay nói với khách: cứ để công nghệ làm phần việc lặp đi lặp lại, còn con người dành thời gian cho những thứ đáng dành hơn.